Valki Direnişi ve Katliamı

Din faktörünün Osmanlılar ile Ruslar arasında esirler üzerinden kendisini hissettirdiği bir başka alan ise din değiştirmedir. Her iki devlet ve toplum, reşit fertlerin hür iradelerine dayanarak din değiştirmelerini meşru görmüştür. Barış antlaşmalarının esirlere ilişkin maddelerinde bu meşruiyet, hukukileştirilmiştir. Ancak taraflardan birinin özgür iradeye dayalı olduğunu iddia ettiği din değiştirme hadisesinin, mecburiyetten veya zorlamadan kaynaklanması gerilime sebep olmuştur. Bu gerilimin en uç noktasını ise reşit olmayan, yaşı küçük çocukların zorla alıkonulması, zorla dinlerinin değiştirilmesi oluşturmaktadır. Valki kasabasında meydana gelen olayların başlangıcı tam da bu durumu işaret eder.
Küçük yaştaki kız çocuklarının alıkonulmasına ve zorla din değiştirmelerine karşı esir Türk askerlerinin ortaya koydukları tepki, kuvvetli bir “direniş”e dönüşmüştür. Esirlerin, bu hadise karşısında sergiledikleri tutum, inançlarının bir gereği olarak gerekçelendirilmiştir. Esirlerin ifadesi ile gayret-i dinîyye ve millîye muktezâsınca tahlisleri (kurtarılmaları) vazîfe-i zimmetimizdir. Türk savaş esirlerinin bu dini ve milli davranışı karşısında Rusların cevabı toplu kıyım ve yağma olmuştur. Savunmasız esirlere karşı toplumsal bir gözü dönmüşlükle yürütülen insan avı neticesinde beş yüz otuz sekiz Türk savaş esiri öldürülmüştür. Olaylarda hayatını kaybeden Rusların sayısı beştir. Rusların direnişe karşı tepkileri katliam olmuştur.