Felsefe-Edebiyat İlişkisi Bağlamında Ahmedi’nin Düşünce Dünyası

Felsefe-Edebiyat İlişkisi Bağlamında Ahmedî’nin Düşünce Dünyası
Felsefenin başlangıcı olarak kabul edilen Antik Yunan’a ilk felsefî-dinî söylemler dönemin meşhur şairleri Homeros ve Hesiodos’a aittir. Daha sonraki dönemlere gelindiğinde Aristoteles’in mantık külliyatına dahil edilen Retorika ve Poetika eserleri bir nevi söz konusu ilişkinin en bariz örnekleridir.
Ortaçağ’da özellikle Müslüman filozofların çeşitli konulara dair görüşlerini şiir ve hikâye gibi edebi türlerle ifade etmesi sözü edilen iki alan arasındaki irtibatın çok sıkı olduğunu göstermektedir. Örneğin İslam düşüncesinde fikirlerini şiirle dile getiren Ebu’l-Âlâ el-Maarrî ve Ömer Hayyâm, felsefî-sembolik hikâye türünün ilk örneğini Hayy b. Yakzan adlı eseriyle başlatan İbn Sînâ ve daha sonraki dönemlerde bunun çok canlı bir şekilde sürdürülmesi felsefe ile edebiyatın ilişkisini göstermesi açısından ayrı bir öneme sahiptir. Osmanlı düşüncesinde de edebi yönü güçlü olan düşünürlerin metafizik, kelâm, astronomi, tarih ve mantık gibi daha birçok alanla ilgili düşüncelerini şiir ve mesnevi tarzında kaleme aldığını görürüz. Bunun 14-15. yüzyıllardaki en önemli temsilcisi Ahmedî’dir. Çok yönlü bir düşünür ve şair olan Ahmedî, felsefî ilimlere dair yetkinliğini edebi bir tarzda kaleme aldığı eserlerde göstermiştir.
Bu çalışma felsefe-edebiyat ilişkisi bağlamında Türk düşüncesinin nereye yerleştirilebileceği sorununu Ahmedî özelinde ele alarak düşünürün farklı alanlarındaki görüşlerini değerlendirmektedir.
Dil-edebiyat, felsefe, tasavvuf-ahlâk, dinî ilimler ve tarih gibi çeşitli disiplinlerde Ahmedî’nin düşünce dünyası birbirinden değerli yaklaşık yirmi farklı yazıda irdelenmektedir. Giriş mahiyetindeki bölümde “Felsefe-Edebiyat İlişkisi”, “Türk Düşüncesini Nerede ve Nasıl Aramalı” ve “Ahmedî’nin Hayatı ve Öğretim Anlayışı” başlıklı yazılar yer almaktadır. Dil-Edebiyat bölümünde; “Mesnevid· e Ara Duraklar: Ahmedî’nin· Cemşîd ü Hurşîd Mesnevis· i’·ndeki · Türkçe Gazeller”, “Ahmedî’nin ‘Ey Dost Redifli’ Gazelinin Pervane Bey Mecmuası’ndaki Üç Naziresi”, “Ahmedî’nin İskender-nâmesi ve Türk Edebiyatındaki Diğer İskender-nâmelerdeki Sebeb-i Telif Bölümleri” ve “Ahmedî’nin Arap Diline Dair Eserleri” başlıkları bulunmaktadır. Felsefe bölümünde; “Ahmedî’nin İlim Anlayışı”,
“Ahmedî ve İskendernâme Geleneği: Erken Osmanlı’da Dil, Hikmet ve Siyaset Düşüncesinin İnşası”, “Ahmedî’nin Manzûme-i Hikemiyye’sinin Metafiziksel ve Dinî Kozmoloji Bağlamlarında İncelenmesi” ve “Ahmedî’nin Tervîhu’l-Ervâh’ta Tabii Meselelere Yaklaşımı” isimli yazılar yer almaktadır. Tasavvuf-Ahlâk bölümünde; “Normatif Bir Ahlâk Metni Olarak İskendernâme’yi Yeniden Okumak”, “Ahmedî’de Tasavvufî Dil: Nefs Mertebeleri ve Tezkiye-i Nefs” ve “Hekîm ve Hakîm Şair Ahmedî Divanı’nda Manevî Hastalıklar” başlıkları bulunmaktadır. Dinî ilimler kısmında ise; “Ahmedî’nin· İskendernâme’sin· de Tanrı’nın Varlığı ve Bir· liğ· i · Meselesi”· , “Ahmedî’nin İskendernâme’sinde Âyet İktibasları” ve “Ahmedî ve Mi’rac-nâme’si” isimli yazılar yer almaktadır. Tarih bölümde ise “Helen, Pers, İslam, Hristiyan İskender Anlatı Geleneğinin Erken Osmanlı Alımlanışı: Ahmedî’nin İskendernâme’si”, “İskendernâme ile Tarihe Tanıklık Etmek İlk Manzum Dâsitân-ı Tevârih- i Mülûk-ı Âl-i ‘Osman’ın İçeriği” ve “Ahmedî’nin İskendernâme’sinde Kozmik Coğrafya Erken Dönem Osmanlılar’da Yeryüzü ve İktidar Algısı” isimli yazılar bulunmaktadır. Çalışmanın sonunda ise Ahmedî ile ilgili güncel bir bibliyografyaya yer verilmiştir.