Arabululuculuk Sürecinde Zayıf Tarafın Korunması

Ülkemizde medenî usûl hukuku alanında son dönemlerde üzerinde en çok tartışılan konuların başında arabuluculuk gelmektedir. Ancak bu tartışmalar arabuluculuk müessesesinin işlevi ve işleyişinden  ziyade arabulucuya başvuru zorunluluğu ve bunun kapsamı etrafında yoğunlaşmaktadır. Bu bağlamda, özellikle arabulucuya başvuru zorunluluğunun kabulü ve bu zorunluluğun kapsamının her geçen gün genişletilmesi, tartışmaların sertliğini daha da arttırmıştır. Bu tartışmalarda özellikle iki nokta ön plana çıkmaktadır. Bunlardan ilki, iradesi dava açma yönünde tecelli etmiş ve hak temelli bir mücadeleye hazırlanan kişilerin, arabuluculuğun doğasına aykırı olarak, arabulucuya başvuruya zorlanması ve bu zorunluluğun hak arama özgürlüğü karşısındaki durumudur. İkincisi ise uyuşmazlığın taraflarından birisinin zayıf olması hâlinde, arabuluculuk sürecinde ortaya çıkabilecek mağduriyetlerin yaratabileceği muhtemel sonuç adaletsizliğidir.

Gün geçtikçe ve artan bir hızla genişleyen arabulucuya başvuru zorunluluğunun bugünkü kapsamında, sosyal ve ekonomik açıdan zayıf durumdaki işçi, kiracı ve tüketici gibi kesimlerin taraf olduğu uyuşmazlıklar önemli bir yer tutmaktadır. Böyle olunca, Anayasasının 2’nci maddesine göre kendisini sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlayan Türkiye Cumhuriyeti Devletine, bu alanda da önemli bir sorumluluk düşmektedir. Şöyle ki, sosyal ve ekonomik açıdan daha zayıf durumdaki toplum kesimlerinin, söz konusu yönler itibariyle daha güçlü olanlar karşısında sırf bu konumları sebebiyle haksızlığa uğratılmamaları ödevi arabulucu önündeki hak mücadelesinde de yerine getirilmelidir.

Esasen zayıf tarafın korunması gerekliliğinin arkasında, asgarî düzeyde de olsa herkesin insan onuruna yaraşır bir hayat sürmesi için kendilerine gerekli hukukîve ekonomik desteğin verilmesi ve böylece insan onurunun korunması düşüncesi yatar. Bu korumanınşeklive içeriği, hakkın elde edilmesi veya korunması için başvurulan merciin statüsüne göre değişir. İdarî mercilere başvurulması hâlinde korumanın kapsam ve şekliile yargısal mercilerce sağlanan korumanın kapsam ve şeklibirbirinden farklıdır. Arabuluculuğa başvurulması hâlinde de korumanın kapsam ve içeriği farklı olacaktır. Bu noktada şu iki hususa özellikle dikkat edilmelidir. Öncelikle uyuşmazlığın taraflarından birisinin zayıf olduğu hâllerde hangi uyuşmazlık çözüm yöntemi tercih edilmiş olursa olsun, taraflar arasındaki güç eşitsizliğini fiilî olarak ortadan kaldırmak ve taraflar arasında mutlak bir eşitlik sağlamak mümkün değildir. İkinci husus ise uyuşmazlık çözüm yöntemlerinin toplumsal değişim ve dönüşüme kayıtsız kalamayacağıdır. Toplumsal değişim ve dönüşümün hızı karşısında, yargının klasik pozisyonunu koruması ve onu devam ettirmesi mümkün görünmemektedir. Son dönemlerde, neredeyse her yıl yargı reformu adı altında yapılan onlarca değişikliğe rağmen, yargının etkin ve verimli hâle getirilememesi, bilakis sorunların büyüyerek devam etmesi bu çıkarımı desteklemektedir. 

Arabuluculuk, sorumluluğu kendilerine ait olmak üzere, tarafların kendi geleceklerini kendi iradeleriyle tayin ettikleri bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Bu uyuşmazlık çözüm yönteminde süreç adaletinin sağlanması daha ziyade arabuluculuk faaliyetinin gerçekleştirilme biçimine göre şekillenirken, sonuç adaletinin sağlanması ise tarafların iradelerine göre şekillenmektedir.. Arabuluculuk sürecinden beklenti taraf iradelerinin kendi menfaatleri etrafında şekillenmesidir. Menfaatler etrafında şekillenen taraf iradesinin sonuç adaletinin gerçeklemesine etkisi ise iradenin sağlıklı oluşumuna bağlıdır. Zayıf tarafın iradesinin içsel veya dışsal faktörlerle bozulduğu hâllerde, bunun arabuluculuk sürecinde ne oranda ve ne şekilde giderilebileceği bu çalışmanın esasını oluşturmaktadır.